De democratische rechtsstaat kraakt in zijn voegen. Van de uitholling van grondwettelijke principes tot een medialandschap dat populisme voedt, en van neoliberale marktwerking tot de verleiding van autoritaire simplificaties: de uitdagingen zijn immens. Toch is er ook licht. In een exclusief rondetafelgesprek brengt men drie scherpe denkers samen. Patricia Popelier (auteur van Een grondwet voor ons allemaal), Lotte Spreeuwenberg (Liefde en revolutie) en Ico Maly (De herschepping van de democratie) gaan in gesprek over de vraag hoe we de democratie kunnen herstellen. Niet als een af monument, maar als een systeem under construction. Een systeem dat we met moed, aandacht en een scherp oog voor macht opnieuw kunnen uitvinden. De host van die rondetafelgesprek is Ng Sauw Tjhoi. Ng Sauw Tjhoi is een gepensioneerde Belgische journalist van Chinese afkomst, die bekend staat om zijn decennialange werk voor de openbare omroep VRT en zijn expertise over China. Zijn leven en carrière worden gekenmerkt door een zoektocht naar identiteit en een sterke maatschappelijke betrokkenheid.
Het anker van de grondwet in woelige tijden
Waar begin je als het fundament wankelt? Voor Patricia Popelier, hoogleraar grondrecht aan de Universiteit Antwerpen, begint het bij de basis: de grondwet zelf. In een tijd waarin autoritaire leiders overal ter wereld precies dat document als eerste doelwit nemen, pleit zij voor een hernieuwde kennismaking. “De grondwet is een grijs document vol droge woorden, maar het is het verhaal dat ons bindt, niet wat ons onderscheidt”, aldus Popelier, verwijzend naar de kern van haar boek. Ze ziet de grondwet als een levend verhaal dat constante herlezing en aanvulling vraagt, met name in tijden van wij-zij-denken. De kracht van de democratie schuilt volgens haar in de ‘weerhaken’: de rechters, de onafhankelijke media en de institutionele checks and balances die de macht afremmen .
Toch is een grondwet kwetsbaar. Hoe meer ze inclusief probeert te zijn en voor ‘ons allemaal’ wil gelden, hoe meer ruis er ontstaat. Sommigen voelen zich dan niet langer gerepresenteerd. Popelier waarschuwt dat dit vacuüm wordt opgevuld door het verhaal van de autoritaire leider, “die wel met ons meedenkt, de termen van democratie gebruikt, maar er geen is” . Haar oproep is dan ook om het vertrouwen in de democratische droom te behouden en stap voor stap de weg te bewandelen. Want, zo stelt ze: “Het sterkste verhaal is het verhaal dat het vaakst verteld wordt” .
De versplintering van het publieke debat
Maar wie vertelt dat verhaal vandaag de dag, en vooral: via welke kanalen? Dat is het terrein van Ico Maly, hoofddocent digitale media en politiek aan de Tilburg University. In zijn boek De herschepping van de democratie ontleedt hij hoe het hybride mediasysteem de democratie fundamenteel verandert. “We zien een verschuiving van macht naar platforms die gedreven worden door algoritmen. Die zijn niet ontworpen om de waarheid te dienen, maar om aandacht te maximaliseren. En conflict, haat en polarisatie verkopen nu eenmaal beter dan nuance”, stelt Maly.
Hij ziet hoe populistische en radicaal-rechtse actoren deze algoritmische logica meesterlijk bespelen. Ze zijn niet langer afhankelijk van traditionele media, maar bouwen hun eigen parallelle informatieruimtes waar feiten en fictie moeiteloos versmelten. Maly’s onderzoek naar metapolitiek laat zien hoe dit een bewuste strategie is: het gaat niet alleen om het winnen van verkiezingen, maar om het verschuiven van de hele maatschappelijke discours, om het ‘herscheppen’ van de democratie van binnenuit . “Moderatie en factchecken zijn noodzakelijk, maar ze zijn niet genoeg. We moeten de onderliggende ideologieën begrijpen en bestrijden met een eigen, krachtig en hoopvol verhaal”, aldus Maly. De uitdaging is om de democratische waarden te verdedigen op hetzelfde slagveld waar ze worden aangevallen: in de algoritmische stroom van alledag.
Liefde als politieke daad
En daar, in die zoektocht naar een ander verhaal, komt Lotte Spreeuwenberg in beeld. Als filosoof en auteur van Liefde en revolutie brengt ze een verrassend begrip in het debat: liefde. Niet als soft of zweverig sentiment, maar als een radicale, politieke houding. “Liefdevolle aandacht vestigt de blik op hen die in de marges verdwijnen”, schrijft ze. “In liefde laten we ons ego los en staan we open voor perspectieven die tot nu toe buiten beeld bleven” .
Waar Maly de nadruk legt op structuren en algoritmes, en Popelier op instituties en waarborgen, daar richt Spreeuwenberg zich op de innerlijke houding van de burger en de activist. Het ‘dikke, onverbiddelijke ik’ dat enkel zijn eigen gelijk of voordeel zoekt, staat volgens haar een echte revolutie in de weg. De filosofie van het activisme, zoals Spreeuwenberg die voorstaat, begint met het cultiveren van een open blik. Pas als we werkelijk bereid zijn te luisteren naar de ander – ook degene met wie we het fundamenteel oneens zijn – kunnen we de wij-zij-tegenstellingen doorbreken waar ook Popelier voor waarschuwt. “Liefde en kennis liggen dicht bij elkaar”, stelt ze. Emotie is geen obstakel voor rationeel politiek handelen, maar een onmisbare bron van inzicht en motivatie . Het is de kracht die ons in beweging zet, niet vanuit haat, maar vanuit een diepe betrokkenheid op de wereld.
Conclusie: de moed om te verliezen
Drie perspectieven, één gedeelde urgentie. Of het nu via de bescherming van de grondwet is, via de kritische analyse van macht in digitale media, of via de ontwikkeling van een liefdevolle, egoloze aandacht: de democratie vraagt om onderhoud. Het is een systeem dat nooit af is, dat permanent under construction is. De krakende muren zijn zichtbaar, maar het licht dat binnenvalt, werpt ook een schaduw van verantwoordelijkheid. Het herstelvermogen van de democratie schuilt niet alleen in instituties, maar in burgers die zich organiseren, in politici die durven te verliezen voor een principe , en in een bereidheid om het verhaal van ‘ons allemaal’ steeds opnieuw te vertellen. En zoals Lotte Spreeuwenberg ons herinnert: dat is geen koele, rationele exercitie. Het is een daad van liefde.
https://www.faar-oostende.be/activiteiten/op-tafel-democratie-als-werk-uitvoering