Bron: Apache

Hoe een democratie omgaat met dissidentie is tekenend voor hoe volmaakt of stabiel we deze kunnen noemen. Als burgers anderen sensibiliseren en zich spontaan beginnen te organiseren en te mobiliseren dan doen ze dit niet zomaar. Integendeel, indien weloverwogen burgers actie eisen van hun overheid dan is die vaak gefundeerd in bezorgdheid en kennis van zaken. Het is tevens een burgerplicht om de overheid te wijzen op ontluisterende hypocrisie of op het feit dat ze verzaakt. 

Na het derde rapport van VN-Speciaal Rapporteur Francesca Albanese is het overduidelijk en ontegensprekelijk dat België als mededader kan beschouwd worden aan de genocide in Gaza. Woedende burgers die op straat komen om te eisen dat het internationaal recht wordt nageleefd door hun overheden, worden verdreven, genegeerd en zelfs gecriminaliseerd. Deze erbarmelijke omgang met de pro-Palestijnse protesten kan beschouwd worden als een negatieve lakmoesproef voor Westerse democratieën. 

Democratisch deficit

Ongehoorzaamheid op cruciale kantelmomenten is het ultieme redmiddel voor democratieën

Naast medeverantwoordelijkheid in een genocide die zich aan het voltrekken is, kunnen we spreken van een toenemend democratisch deficit. Voor dit democratische verval waarschuwen schrijvers zoals Ilja Leonard Pfeijffer en David Van Reybrouck al enige tijd. In België in het algemeen en in Antwerpen meer specifiek zie ik drie grote tekenen aan de wand die deze evolutie aantonen. 

Het eerste teken aan de wand: verontwaardiging wordt genegeerd. 

In een ideale democratie moet tegenspraak gefaciliteerd worden en moet burgerlijke ongehoorzaamheid kunnen bestaan. Verontwaardigde burgers moeten ruimte krijgen of kunnen innemen, opdat zij met hun bezorgdheden gehoord kunnen worden. Het incorporeren van actuele besognes maakt een democratie veel sterker gewapend tegen interne en externe schokken. Maar zeker wanneer mensen het gevoel krijgen dat er niet geluisterd wordt, hebben ze het recht zich te verzetten tegen de overheid. 

Blind conformisme heeft tot al tot de ergste excessen uit de geschiedenis geleid. Ongehoorzaamheid op cruciale kantelmomenten is dus eigenlijk het ultieme redmiddel voor democratieën. Echte democraten zien democratie als een (inter)actief proces, tegenspraak als participatie, en gegronde ongehoorzaamheid als uiting van burgerschap.

Het tweede teken aan de wand: bepaalde mensen worden vergeten en bepaalde stemmen weggelaten. 

Bij democratische besluitvorming zou men moeten proberen alle mogelijke perspectieven in acht te nemen. Daarom is het van cruciaal belang dat volksvertegenwoordigers representatief zijn voor de bevolking. Het aantal vrouwen, mensen van kleur, met een verschillende klasse of professionele achtergrond, etc. doet er dus wel degelijk toe. Hoe slim of bekwaam iemand ook kan zijn, we zijn allemaal vatbaar voor vooroordelen en denkfouten. Gelijkgestemde mensen, in het geval van onze democratie witte hogere middenklasse mannen van middelbare of oudere leeftijd, vervallen maar al te vaak in binair groepsdenken (zoals bijvoorbeeld; witte suprematie, onnodige competitiviteit, economische mythes zoals die van de meritocratie, etc.) 

 Het is van cruciaal belang dat volksvertegenwoordigers representatief zijn voor de bevolking

Vergeten mensen moeten gezien worden, want zij tonen wat maar al te vaak vergeten wordt. Het integreren van mensen aan de marges maakt een samenleving meerstemmig en billijk. De anomalie herkalibreert met andere woorden de democratische consensus. Diversiteit en actief pluralisme zijn nodig in de strijd tegen polarisering en tegen de dominantie van één type denkpatroon.

Het derde teken aan de wand: politici krijgen geen lastige vragen meer. 

Weggemoffelde schandalen, paradoxale belangen en ‘blinde vlekken’ moeten gedragen worden in een goed werkende democratie. Als beleidsmakers consistent de kant kiezen van het grote geld en de grote bedrijven, of zoeken naar narcistische faam, kan je deze lui echt wel antidemocratisch noemen. Het rotten van een systeem komt altijd van binnenuit. Er is dus nood aan transparantie door goedwerkende onderzoeksjournalistiek, diepgravende media en een belangeloos juridisch apparaat. Zo worden zij aan de macht ter verantwoording geroepen. Dit houdt hen nederig in hun ambt als ‘dienaar van het volk’. Transparantie leidt tot eerlijkheid en rechtvaardigheid, wat dan weer leidt tot vertrouwen. Vertrouwen kan je beschouwen als de spreekwoordelijke lijm van een samenleving. 

Corruptie en machtsconcentratie

Het benadrukken van het belang van de ‘trias politica’ lijkt helaas aan de orde, want de machten zijn niet langer gescheiden zoals de modale burger zou denken en de democratie is niet meer zo populair als de bewuste burger zou hopen. Volgens een recente open brief van een onderzoeksrechter is België aan het evolueren naar een narcostaat.

Hierbij zien we dat het ideaal van ‘gelijkheid’ (voor de wet) in realiteit ver weg lijkt en dat allerlei voorkeursbehandelingen, uitzonderingen en nepotisme de norm zijn geworden. Daarnaast worden rechters al enige tijd vanuit politieke middens verweten ‘gekleurd’ of ‘activistisch’ (of ‘woke’) te handelen, wat op termijn het aanzien, de geloofwaardigheid en de professionaliteit van het rechterlijke apparaat is aan het aantasten. 

Het ideaal van vrijheid bestaat helaas steeds minder en minder in de culturele sector of in het onderwijs, maar tiert welig in de economie en in de politiek. Het is zelfs niet nodig om namen te noemen maar bijna iedereen beseft dat er straffeloosheid heerst. Bedrijfsleiders zijn vandaag de dag vrij om ongestraft geld te verdienen aan genocidale regimes en politici lijken vrij om leugens te vertellen.

Democratische rechten op de helling

Het alarmisme van conservatieve krachten is een manier om politieke verbeelding te fnuiken

Het pro-Palestijnse protest heeft nobele idealen, maar bevindt zich in een krimpende democratische ruimte met een tikkende tijdbom. Alleen als het laatste recht afgenomen is, de laatste waarde omgekeerd is en we nog maar slechts dienen te consumeren en te werken, zullen we beseffen dat we niet langer democratisch zijn.

Democratische rechten zoals die tot protest, persvrijheid en vrije meningsuiting alsook democratische waarden zoals ‘rechtvaardigheid’ en ‘gelijkheid’, staan al enige tijd op de helling. Idealen delven het onderspit in een realiteit doordrenkt met realpolitik. Mensen(rechten) zijn niets waard in een wereld waar geld het enige lijkt dat waarde heeft.

Conservatieve krachten maken ons constant wijs dat we voor grimmige tijden staan. Hun alarmisme is een manier om politieke verbeelding te fnuiken. Volgens de aanhangers is de enige logische keuze die voor haar ecorealisme, eurorealisme en economisch realisme. Het is of het beleid van de N-VA of totale instorting. Zoals de voormalige Britse premier Margaret Thatcher, een typische go-to van Bart De Wever, zo iconisch stelde: “there is no alternative”. De protesten voor een vrij Palestina stellen dit discours keer op keer in vraag. De honderdduizenden mensen die al meer dan twee jaar wekelijks en maandelijks bijeenkomen, stellen eigenlijk gewoon openbaar de vraag: klopt dit wel, is er echt geen alternatief?

We moeten als progressieve mensen beginnen inzien dat de conservatieve krachten de grimmige realiteit zelf creëren, zodat ze zichzelf vervolgens kunnen aandienen als het panacea. Elke vorm van verzet wordt hierbij geweigerd en wordt eenzijdig weggezet als ‘hinder’, ‘lawaai’ of ‘vandalisme’. Het politieke realisme gedoogt geen globale solidariteit, democratische idealen of alternatieven. In een ruimte waarbinnen politieke verbeelding en verzet verstikt geraakt, gedijt autocratie.

Orwelliaanse newspeak

Toen Antwerps burgemeester Els Van Doesburg (N-VA) op 4 november in Terzake  het buitenproportionele geweld van de politiediensten tegen de pro-Palestijnse betoging van maandag 3 november mocht komen duiden, zat haar narratief vol newspeak. Niet onverwacht maar wel tekenend.

Newspeak is een fictieve taal uitgevonden door de Britse schrijver George Orwell in zijn befaamde boek 1984. Deze fictieve taal staat bol van holle woorden, wordt gekenmerkt door een bureaucratische logica en is vooral een manier om aan ‘taalroof’ te doen. Met dit laatste concept wordt verwezen naar een beknotting van expressie en een kaping van betekenis door (politieke) elites. Wijlen sociolinguïst en taalkundig antropoloog Jan Blommaert waarschuwde hier ook al lang voor. Net zoals de Indiaase schrijver en politiek activist Arundhati Roy dit zag voltrekken in India na 1998 met de neoliberale kapitalistische en hindoenationalistische wending die het land onderging. Taal is macht en dat beseffen zij aan de macht beter dan wij.

Mevrouw Van Doesburg stelde dat de pro-Palestijnse maandagacties aan het stadhuis, op de Suikerrui meer specifiek, daar niet langer kunnen doorgaan doordat ze “te groot zijn geworden”. Ze zouden zo hulpverleningen blokkeren in het geval dat er iemand in het drukke horecagebied dringend medische hulp nodig zou hebben. Zo wordt de betoging geframed als een activiteit die potentieel gevaarlijk zou zijn voor onschuldige burgers door haar omvang. 

Blijkbaar is voor de Antwerpse burgemeester de hypothetische hulpverlening van tel maar de reële niet

Ten eerste, kunnen we met zekerheid stellen dat geen enkele normale betoger een ambulance moedwillig zou blokkeren of verplegers zou tegenhouden om hun werk te doen. Ten tweede, zei mevrouw de burgemeester er niet bij, dat door de massale aanwezigheid van politiediensten en -busjes er daadwerkelijk geen hulpverlening kon passeren, mocht dit nodig zijn geweest. De laatste en misschien wel de meest frappante vaststelling is dat er door het optreden van de politie dus wel echt hulpverlening nodig was. Blijkbaar is voor onze Antwerpse burgemeester de hypothetische hulpverlening van tel maar de reële niet.

Dit schept de vreemde leefwereld van het beleid. Nog sterker indicatief voor de dominantie van newspeak was haar autoriteitsargument dat de beslissingen van het kabinet genomen waren met het oog op ‘orde en veiligheid’. De modale mens wil natuurlijk heel graag geloven dat de overheid er is voor zijn of haar veiligheid en daarom wordt dit te berde gebracht. Maar is het niet de wereld op zijn kop? Een betoging is in deze newspeak een bedreiging voor de orde en veiligheid van de burgers, maar in werkelijkheid zien we dat net het excessieve optreden van de politie de bedreiging was. Als politie verontwaardigde en vreedzame burgers behandelt als vee, bespuit met een waterkanon en pepperspray, wegduwt en knuppelt, dan is de bedreiging voor de burger niet een groep burgers maar de politie zelf.

Zij aan de macht bepalen niet alleen de agenda maar ook de betekenis van woorden. Door genoeg hun verdraaide kijk op de feiten te herhalen, wordt hun narratief werkelijkheid. In de psychologie noemen we dat het illusory truth effect. Een gewaarschuwd mens is er twee waard.